Świerzowa Ruska, dawna łemkowska wieś w Beskidzie Niskim.

Są wydarzenia, które chciałoby się wymazać z pamięci za wszelką cenę. Przykre, bolesne, wstydliwe, schowane głęboko w zakamarkach mózgu. O trudnych sprawach czasem po prostu łatwiej nie myśleć. Psychologowie nazywają to efektem wyparcia: ze świadomości znikają wspomnienia, uczucia i myśli, które sprawiają ból albo zagrażają spójności osobowości.

Wyparcie nie dzieje się raz na zawsze. Wymaga od organizmu stałego wysiłku i czujności. Gdy ją osłabimy, zaburzając świadomość, przykre wspomnienia potrafią wrócić. Nagła szczerość pijaka albo koszmar, z którego budzimy się z krzykiem, to właśnie przykłady takiego osłabienia. Pijany lub śpiący umysł łatwo oszukać…

Czy pamięć zbiorowa również ulega mechanizmowi wyparcia? Czy całe społeczności i narody też próbują za wszelką cenę o czymś nie myśleć? Jeśli przyjmiemy takie założenie, spacer po Świerzowej Ruskiej, nieistniejącej wsi łemkowskiej, bywa jak przykry polski sen na jawie, heroiczne przyznanie się pijanego narodu do niechlubnych wydarzeń z przeszłości.

Świerzowa Ruska - jak wygląda spacer

Spacer po Świerzowej Ruskiej zaczniemy niejako od końca, od przełęczy i przysiółka Majdan. Taki układ trasy pozwala dozować napięcie, krok po kroku poznawać historię wsi i w pełni zrozumieć dawne wydarzenia.

Zanim ruszymy, doceńmy odważny gest dyrekcji parku - dopiero w październiku 2015 roku Magurski Park Narodowy udostępnił turystom wejście do doliny Świerzówki, w której leży Świerzowa Ruska. Od tej pory można poznać losy doliny pieszo i rowerem. Dziś doliną razem ze szlakiem prowadzi ścieżka przyrodniczo-kulturowa „Świerzowa Ruska”: według parku ma około 4 km, łagodny przebieg i można ją przejść spacerem w mniej więcej 2 godziny (stan na październik 2026). Pomagają w tym mostki, ławki i deszczochron, a przy trasie stoi osiem przystanków edukacyjnych. Informacje o biletach i zasadach wejścia znajdziesz na stronie Magurskiego Parku Narodowego. Przed październikiem 2015 roku działał zbiorowy mechanizm wyparcia, bo wejście do doliny było praktycznie zamknięte. Lepiej było nie widzieć, nie pamiętać, nie myśleć.

Dojście na przełęcz Majdan

Na przełęcz Majdan najłatwiej dojść od schroniska w Bartnem. Pisząc „najłatwiej”, nadużywam trochę słów, bo ta najprostsza droga i tak jest bardzo trudna. Uparty śmiałek rusza w stronę szczytu Mareszki, a po kilku minutach marszu grzęźnie w podobno nigdy niewysychającym bagnie. Wąska ścieżka, która dotąd wiła się między drzewami, w końcu ginie w podmokłych kępach trawy i błocie. Można odnieść wrażenie, że przyroda nie przyjęła do wiadomości decyzji dyrekcji parku i nadal na wszelkie sposoby próbuje zamknąć dostęp do doliny Świerzówki. Park podaje dziś, że przez przełęcz Majdan biegnie fragment szlaku czerwonego, łączącego szczyt Magury Wątkowskiej ze schroniskiem w Bartnem (stan na październik 2026).

Jeśli mamy szczęście i ostatnie dni były suche i pogodne, poziom wody na bagnach pozwala mniej lub bardziej zgrabnie skakać z kępy na kępę. Wtedy przeprawa nie jest aż tak dotkliwa i po półgodzinie wysiłku stajemy na rozstajach dróg. W oparach porannej mgły trzeba wypatrzyć zjazd na Świerzową Ruską, odbijający w prawo. Latem w Beskidzie Niskim poranne słońce szybko przebija się przez mgły, a zieleń dookoła aż kłuje w oczy. Roślinność korzysta z ciepła i wilgoci, zajmuje nowe tereny i śmiało wdziera się na oznakowaną ścieżkę. Że kilkadziesiąt lat temu stały tu domy, uwierzy chyba tylko ktoś o znakomicie rozwiniętej wyobraźni.

Historia wsi Świerzowa Ruska

Równie dobrej wyobraźni potrzebowałby mieszkaniec Świerzowej Ruskiej, gdyby na początku XX wieku ktoś mu powiedział, że w miejscu rodzinnej wsi wkrótce będą rosły tylko chwasty i drzewa, a jedynym dźwiękiem w dolinie pozostanie szum potoku Świerzówka. W latach 20 ubiegłego wieku wieś miała się więcej niż dobrze. Spis powszechny naliczył w niej 364 unitów i 1 Żyda. Było wiele gospodarstw z ziemią, stała cerkiew greckokatolicka, a obok niej cmentarz. Mieszkańcy korzystali z bliskości Bartnego, ważnego w regionie ośrodka kamieniarskiego, i przy drogach stawiali liczne, wyjątkowo wysokie kamienne rzeźby i krzyże.

Wieś ulokowano prawdopodobnie w XVI wieku, a w chwili wysiedlenia w 1945 roku mieszkało w niej kilkaset osób.

Wysiedlenie

Dlaczego w ciągu dwóch lat z dobrze prosperującej osady wyjechali niemal wszyscy mieszkańcy, zostawiając dorobek nieraz kilku pokoleń? Jak to możliwe, że niemal z dnia na dzień dolina opustoszała, umilkły ludzkie głosy i dźwięk cerkiewnych dzwonów, zniknął dym z kominów i przydomowa trzoda?

Po zakończeniu II wojny światowej zmieniły się granice państwowe. Władze ZSRR i ówczesnej, satelickiej Polski postanowiły wysiedlić Słowian Wschodnich z terenu nowej Polski do ZSRR, a z polskich ziem przyłączonych do Związku Radzieckiego wysiedlić Polaków. Celem było stworzenie państw jednorodnych etnicznie.

Na początku przesiedlenia były dobrowolne. Wielu Łemków, którzy bardziej utożsamiali się z Ukrainą niż z Polską, wyjechało bez przymusu, licząc na lepsze życie po wschodniej stronie granicy. Kolejni, szykanowani przez polskie władze, szybko poszli w ich ślady. Pod koniec przesiedleń do akcji włączono wojsko. O wyjeździe decydowała narodowość uznana przez władze za ukraińską, a nie wyznanie. Akcja przesiedleń do ZSRR zakończyła się w 1946 roku. W Świerzowej Ruskiej wysiedlono prawie wszystkich mieszkańców, zostało zaledwie 9 osób, które w 1947 roku wywieziono w ramach akcji „Wisła”. Z Łemkowszczyzny wyjechało do ZSRR kilkadziesiąt tysięcy osób.

Ci, którzy uniknęli wysiedlenia do Związku Radzieckiego, nie mogli liczyć w nowym państwie polskim na spokój i przychylność. Już w 1947 roku ruszyła akcja „Wisła”. Tym razem Polska obróciła się przeciw własnym obywatelom. Ludność ukraińska została zmuszona do opuszczenia terenów przygranicznych i wyjazdu na Ziemie Odzyskane na zachodzie i północy. Akcja trwała 3 miesiące, była przymusowa i przeprowadzona wyjątkowo brutalnie. Rodziny dostawały kilka godzin na spakowanie się i wyruszały w drogę. Część Łemków aresztowano i wysłano do obozów pracy. Szacuje się, że w drugiej fali wysiedleń dom straciło ponad 30 tysięcy Łemków.

Pustka po wsi

Kilkadziesiąt tysięcy w pierwszej fali, ponad 30 tysięcy w drugiej. W ciągu trzech lat z Łemkowszczyzny zniknęły dziesiątki tysięcy osób. Na tak rzadko zaludnionym terenie strata dziesiątków tysięcy mieszkańców była jak śmiertelny cios, po którym wiele wiosek już się nie podniosło. Wieś nigdy nie została ponownie zasiedlona, a opuszczone domostwa stopniowo ulegały zniszczeniu. Surowe beskidzkie zimy, bezlitosne jesienne deszcze i wiatry oraz palące letnie słońce dokończyły dzieła zniszczenia.

Rok za rokiem kolejne domy rozpadały się i ginęły w coraz wyższej trawie. Miesiąc za miesiącem bujna roślinność zarastała pola, sady, drogi i podwórka. Każdego dnia ukruszał się kolejny mały fragment łemkowskiej rzeczywistości. Po kilku latach ucichło nawet echo, które odbijało od okolicznych wzgórz śmiech i płacz.

Dolina Świerzówki dziś

W 2016 roku spacer po dolinie Świerzówki przypominał raczej wycieczkę do lasu niż zwiedzanie wioski. Piesi mogli docenić liczne mostki nad potokiem, dzięki którym doliną przechodziło się suchą nogą. Rowerzyści mieli wybór, bo dawna droga przecinająca potok w bród również była w dobrym stanie.

Rozpędzonemu rowerzyście łatwo przeoczyć nietypowe jak na las obiekty, które co jakiś czas wyłaniają się z gęstwiny po obu stronach ścieżki. Na szczęście błotnista droga przez dolinę nie pozwala nabrać prędkości i czasem trzeba zejść z roweru.

Już kilkaset metrów za przysiółkiem Majdan turysta mija pierwszą kamienną piwnicę. Pokrytą grubą warstwą mchu, obrośniętą korzeniami drzew i ukrytą wśród paproci wnękę trudno dostrzec ze ścieżki. Ułatwiają to strzałki, które wymalowano na szlaku po otwarciu doliny dla zwiedzających. Żądny przygód turysta zboczy pewnie ze ścieżki, żeby lepiej przyjrzeć się zagadkowej budowli. Poparzony pokrzywami i podrapany kolcami dotrze do piwnicy i z ciekawością zajrzy do jamy. Poza stertą gruzu, grubymi pajęczynami i warstwą pyłu rozczarowany poszukiwacz przygód nie znajdzie tam nic godnego uwagi.

Gdy będzie się wycofywał na ścieżkę, turysta może poczuć, że ktoś go obserwuje. To dziwne, nieokreślone uczucie zawsze wywołuje dreszcz niepokoju. Po chwili wahania odwróci być może głowę, gotowy na każdy scenariusz. Widok białego kota, który z zupełnym spokojem wpatruje się błyszczącymi ślepiami w plądrującego piwnicę śmiałka, przyniesie na początku westchnienie ulgi. Skąd w środku lasu, daleko od zabudowań, wziął się biały puszysty kot - o tym mechanizm wyparcia nie pozwoli wtedy pomyśleć.

Cmentarz

Kolejne piwnice, krzyże przydrożne i zdziczałe drzewka owocowe ani na moment nie pozwalają zapomnieć, że do lasu w dolinie Świerzówki nie poszliśmy wcale na grzyby. Historia krzyczy do turysty zza każdego zakrętu. Kulminacją odkrywania Świerzowej Ruskiej są cmentarz i cerkwisko, do których odbija ścieżynka z głównego szlaku. Cmentarz na wzgórzu to najlepiej zachowany obiekt dawnej wsi. Kamienne nagrobki wyrastają między drzewami i zajmują niepokojąco duży obszar lasu.

Odczytując cyrylicą zapisane imiona i daty, idąc od krzyża do krzyża, trudno nie natknąć się na małą cebulastą kopułkę leżącą nieopodal w trawie. To jedyna pozostałość po cerkwi unickiej i chyba najbardziej niewygodny świadek minionych wydarzeń.

Jeszcze o psychologii

Powrót do bolesnej historii rzadko bywa przyjemny. Psychologowie szybko dodadzą jednak, że czasem jest nieunikniony. Wydobywanie wypartych wspomnień z zakamarków świadomości to jeden ze sposobów leczenia chorób psychicznych. Świerzowa Ruska może być dla Polaków swego rodzaju kozetką psychologa. Zamiast unikać myślenia o tym, co przykre, zabraniać wstępu, pomijać milczeniem i czekać, aż minie czas, pora skonfrontować się z przeszłością. Może im szybciej to zrobimy, tym mniej będzie bolało?

Beskid Niski - więcej tras i lektur

Beskid Niski zwiedzałem z przewodnikiem „Beskid Niski dla prawdziwego turysty”. To kraina autentyczna, urzekająca wyjątkowymi krajobrazami, fascynująca nieoczywistą historią i zaskakująca bogactwem architektury lokalnych cerkwi. To mała ojczyzna Łemków, mikroświat pogranicza, mieszanka religii, kultur i historii. Miejsce magiczne, które polecę każdemu, kto nie lubi spłaszczonego, ujednoliconego obrazu Polski z telewizji. Warto sobie uświadomić, że dzisiejsza Polska uszyta jest z takich pozornie niepasujących do siebie, odmiennych skrawków ziemi.

Jeśli Beskid Niski cię wciągnął, zajrzyj też na Nieznajową, inną nieistniejącą wieś łemkowską, zobacz najpiękniejsze drewniane cerkwie Beskidu Niskiego i sprawdź szlaki rowerowe w Beskidzie Niskim.

Zachęcam do lektury wydawnictwa Rewasz, które wydało ten przewodnik.

A jeśli jesteś dopiero pierwszy raz na blogu, to najlepiej zacznij od TEJ STRONY

Więcej tekstów o Polsce, pogrupowanych według regionów: Polska okiem Miszy: góry, szlaki i mniej znane zakątki.