Jak wybrać śpiwór?

Ustalenie potrzeb

W jakich warunkach będziesz używać śpiwora? To chyba podstawowe pytanie, jakie musisz zadać sobie przed kupnem śpiwora. Sprawdziłeś, jaka jest najniższa temperatura o tej porze roku tam, gdzie się wybierasz? Nie bez znaczenia jest też wilgotność, o czym dalej.

• Jadąc w góry, nie ma lepszej strony z prognozami temperatury niż ta: Pogoda w górach
• Najbardziej wiarygodne prognozy dla miast znajdziesz tu : Prognoza pogody dla świata
• A historyczne dane dostępne są na: Historyczne dane pogodowe

Na podstawie prognoz i danych historycznych możesz oszacować, jaka będzie minimalna temperatura nocą podczas Twojego wyjazdu. Przy doborze śpiwora kieruj się zawsze najniższą możliwą temperaturą, weź też rozsądny zapas. Dużo łatwiej jest rozpiąć śpiwór, gdy będzie Ci zbyt gorąco niż dogrzać się, gdy temperatura spadnie zbyt nisko…

Najważniejsza zasada: lepiej wybrać śpiwór zbyt ciepły niż za lekki. W przypadku zimnych rejonów świata i gór może być to kwestia życia i śmierci.

Norma EN 13537

OK, sprawdziłeś najniższą możliwą temperaturę, wyszło Ci przykładowo 5°C. Chcesz dobrać śpiwór pod taką właśnie temperaturę. Tymczasem na worku śpiwora zaznaczone są 4 wartości:

1. Temp max
2. Temp comfort
3. Temp limit
4. Temp extreme

Zaczyna robić się ciekawie 😉

Przyczyny utraty ciepła

Każdy szanujący się producent śpiworów na rynek europejski zobowiązany jest do przebadania właściwości cieplnych swoich produktów w specjalnym laboratorium. W laboratorium takim próbom poddawany jest manekin do wymiany ciepła.

Ważne! Manekin ubrany jest w w bieliznę, długie skarpety i kominiarkę. Leży na płycie drewnianej i karimacie. Zwróćcie uwagę na dwie ważne kwestie:

1. To, jak ubierzemy się w śpiworze ma znaczenie dla termiki. Śpiwór działa na zasadzie zatrzymywania ciepła, które wytwarza organizm. Ubierając się zbyt grubo do spania, paradoksalnie osłabiamy właściwości cieplne śpiwora! Idealny, wzorcowy ubiór to bielizna (może być termobielizna z długim rękawem i getry), czapka (przez głowę tracimy większość ciepła) i skarpety (dogrzanie stóp).
2. Między człowiekiem a środowiskiem zachodzi nieustanna wymiana ciepła. Odbywa się ona czterema drogami: przez przewodzenie, konwekcję, promieniowanie oraz parowanie - potu i z dróg oddechowych.

• Przewodzenie - człowiek traci ciepło przez kontakt z zimnym podłożem. Najlepiej ciepło przewodzą ciała stałe - dlatego kamienna posadzka jest dla nas „zimna”. Dalej w kolejności jest woda - w wodzie marzniemy szybciej niż na brzegu. Dlatego też mokry śpiwór traci właściwości cieplne i dużo szybciej odprowadza nasze ciepło od ciała zamiast go utrzymywać. Powietrze ma bardzo dobre własności izolujące. To właśnie powietrze jest tym, co „grzeje w śpiworze” - a dokładnie nie pozwala uciec szybko ciepłu wytwarzanemu przez organizm. Powietrze skupione jest między piórami puchu lub włóknami syntetycznego wypełnienia namiotu. Najlepszym izolatorem jest próżnia - tak działają termosy.
• Konwekcja - to ruch materii związany z różnicą temperatur. Na logikę - ciepłe idzie do góry. Przykładem konwekcji jest rozedrgane powietrze nad gorącą szosą latem. Konwekcyjne przenoszenie ciepła znacząco wzrasta wraz ze wzrostem prędkości powietrza. W ten sposób, gdy wieje silny wiatr, człowiek wychładza się szybciej. Wiatr wyrównuje różnicę temperatur między nami a otoczeniem. Ten rodzaj utraty ciepła przy założeniu spania w namiocie/schronie jest niewielki.
• Promieniowanie - ma największy udział w utracie ciepła organizmu. Ciepło jest wypromieniowywane z organizmu. Znów przykład: siedzimy przy ognisku, jest nam gorąco w twarz. Gdy dłonią odgrodzimy twarz od ogniska, uczucie gorąca mija, przechodzi na dłoń. Czyli to nie ciepłe powietrze owiewające twarz, a promieniowanie najbardziej ogrzewa nas przy ognisku. Po odgrodzeniu twarzy dłonią, twarz nie oddaliła się od ogniska, pozostawała ciągle w tej samej temperaturze powietrza. Jedyne co się zmieniło, to promieniowanie cieplne. Ono zatrzymało się na dłoni. Promieniowanie jest zależne od różnicy między temperaturą ciała a temperaturą otoczenia. Im różnica większa, tym promieniowanie silniejsze i tracimy ciepło szybciej. Głównym zadaniem folii NRC stosowanej w ratownictwie górskim jest ograniczenie utraty ciepła na skutek promieniowania. W warunkach kempingu, podobnie działa alumata i aluminiowe wyłożenie karimaty - odbija promieniowanie cieplne z powrotem w kierunku ciała. Śpimy zatem na aluminiowej części karimaty. Inaczej tracimy część jej termicznych właściwości.
• Parowanie - oddychając wydychamy ciepłą parę i wdychamy schłodzone powietrze. Spocone ciało paruje szybciej oddając ciepło. Zwróćmy uwagę, żeby do śpiwora kłaść się suchym i nie przegrzewać w nim.

W podróży komfort cieplny nie jest zachowany. Jesteśmy narażeni na utratę ciepła drogą przewodnictwa (spocona, przemoknięta odzież, kontakt z zimnym podłożem), konwekcji (oziębienie przez wiatr) i promieniowania (tym większe, im większa różnica ciepłoty ciała i otoczenia).

WNIOSKI - drewniana płyta i karimata, na której leży manekin podczas testów normy EN 13537  mają ograniczyć utratę ciepła na drodze przewodnictwa i promieniowania. Przez osłonięcie się od wiatru ograniczamy także utratę ciepła przez konwekcję. Nie używając odpowiedniej odzieży i podłoża pod śpiwór znacznie osłabiamy jego właściwości termiczne. Testy normy EN 13537 robione są przy założeniu optymalnego wykorzystania możliwości śpiwora. 

Założenia testu normy EN 13537

Wróćmy do naszego manekina. Jego temperatura wynosi 33°C, na „ciele” ma przyczepione termometry. Zapakowany w śpiwór i położony na karimacie w komorze o stałej temperaturze 20°C. W takich warunkach badany jest opór cieplny, który może zostać przeliczony na temperatury graniczne.

Przyjmuje się, że:

1. Standardowy mężczyzna ma 25 lat, 173 cm wzrostu i 73 kilo wagi
2. Standardowa kobieta ma 25 lat, 160 cm wzrostu i 60 kilo wagi
3. Organizm kobiety jest dużo bardziej wrażliwy na zimno niż organizm mężczyzny, różnica ta wynosi od 3-9°C, średnio jest to 7°C. Oznacza to, że kobiecie robi się już zimno w pomieszczeniu o 7°C cieplejszym niż mężczyźnie!
4. Ludzie chudzi, starsi, dzieci, osoby wyczerpane tracą ciepło szybciej niż standardowy model.

Wiedząc, że potrzeby cieplne kobiet i mężczyzn są różne, zaczynamy rozumieć 4 wartości podawane na worku śpiwora:

• Temp max - maksymalna temperatura, w której standardowy mężczyzna prześpi noc bez ryzyka nadmiernego pocenia się. Zakłada się rozpięty śpiwór, zdjęty kaptur i ramiona pozostające na zewnątrz śpiwora.
• Temp comfort – temperatura, w której standardowa kobieta prześpi całą noc w pozycji odprężonej.
• Temp limit - temperatura, w której standardowy mężczyzna prześpi 8 godzin w skulonej pozycji bez budzenia się z zimna.
• Temp extreme - temperatura, w której standardowa kobieta utrzyma się przy życiu przez 6 godzin (!) nie wpadając w hipotermię (tym niemniej możliwe są odmrożenia kończyn).

W teorii zatem, minimalnym przedziałem, na który zwraca uwagę młoda, zdrowa kobieta jest Temp comfort. Minimalnym przedziałem dla młodego, zdrowego mężczyzny jest Temp limit, choć osiągnięcie limitu nie będzie gwarantowało spokojnego snu.

Osoby będące zmarzluchami, które odczuwają subiektywnie zimno bardziej, powinny dodać do powyższych przedziałów dodatkowo minimalnie 5°C. Mężczyźni - zmarzluchy chcąc wyspać się w „zrelaksowanej”, a nie skulonej z zimna pozycji muszą dodać nawet więcej.

Przykład:

Taki śpiwór odpowiedni będzie dla

• Zdrowej kobiety jadącej w teren, gdzie temperatura nocą nie spadnie poniżej 8°C
• Zdrowego mężczyzny jadącego w teren, gdzie temperatura nocą nie spanie poniżej 4°C. Przy takiej temperaturze będzie spał skulony z zimna.
• Kobiety - zmarzlaka, dla temperatury minimalnej powyżej (8+5) = 13°C
• Mężczyzny - zmarzlaka, dla temperatury minimalnej powyżej (4+5) = 9°C

Dla zmarzlaków dodajemy przynajmniej 5°C do wartości minimalnych.

Przykład 2:

Jadę w drugiej połowie maja w Bieszczady, nocować będę w namiocie. Z danych historycznych wynika, że po 15 maja zeszłego roku temperatura nie spadła poniżej 7°C:

• Kobieta - okazjonalny podróżnik powinna wybrać śpiwór o temperaturze T comfort 7-5=2°C
• Mężczyzna - zaprawiony podróżnik może pokusić się o śpiwór o Temp limit 7°C
• Starszy mężczyzna lub mężczyzna, któremu w nocy jest zimno, także turysta, który po prostu nie zna swojej tolerancji na chłód - powinien wybrać śpiwór o Temp limit 7-5=2°C

Pamiętaj: zawsze lepiej wybrać śpiwór zbyt ciepły niż za lekki!

2. Waga (wypełnienie) i cena

Dobry śpiwór

To prawda, zawsze lepiej wybrać śpiwór o poziom cieplejszy. Niestety, im cieplejszy śpiwór, tym robi się cięższy. Dla osób niosących plecak przez kilka dni, każde pół kilograma dodatkowej wagi zaczyna robić różnicę.

Im lżejszy z kolei śpiwór dla takich samych parametrów cieplnych, tym droższy. Gdy poznamy już minimum temperaturowe dla naszego śpiwora (które nie podlega negocjacjom), chcemy wybrać możliwie najlżejszy i najtańszy model. Postaram się Wam pomóc z dokonaniem optymalnego wyboru.

Śpiwór puchowy a śpiwór syntetyczny - waga

Wypełnienie sprawia, że śpiwór turystyczny cechuje się zupełnie innymi właściwościami.

Puch w porównaniu do syntetyku ma lepsze parametry termiczne. To niesamowite, ale mimo postępu technologicznego ciągle nie udało się wyprodukować materiału o termice zbliżonej do puchu. Mając dwa śpiwory, jeden puchowy a drugi syntetyczny, o takiej samej termice (Temp comfort) mamy pewność, że puchówka będzie mniejsza i lżejsza. Po prostu mniej puchu niż syntetyku w wypełnieniu wystarczy do zapewnienia takiej samej izolacji.

Puch puchowi nierówny. Dwie podstawowe charakterystyki definiują jakość puchu

• Stosunek puchu do pierza, np 90/10 Puch izoluje lepiej, ale pierze zapewnia sprężystość i odporność na wilgoć. Proporcja 90/10 jest wzorcowa.
• CUI, czyli rozprężalność puchu. CUI definiuje, jaką objętość w calach sześciennych wypełni uncja puchu. Im wyższa rozprężalność, tym wyższa termika. Śpiwory o CIU +800 mają bardzo wysoką jakość. Od CUI powyżej 600 jakość jest przyzwoita. (dla lepszego wyobrażenia: uncja = 28,35 gram, cal = 2,54 cm, CUI 800 oznacza, że 1 gram puchu wypełni kostkę o boku 7,73 cm)
• Puch gęsi jest lepszy, ale droższy od puchu kaczego.

Porównajmy 3 śpiwory:

Policzmy termikę:

• Deuter 0,390 (waga wypełnienia w kg) x 0,8 (zawartość puchu w całości wypełnienia) x 625 (rozprężalność) = 195
• Marmot 0,360 x ? x 650. Tutaj nie mamy stosunku puchu/pierza. Termika jest jednak nieco lepsza niż ta Deutera. Przy założeniu puchu 85/15 otrzymamy wynik 0,360 x 0,85 x 650 = 199
• Sea to Summit 0,350 x 0,85 x 650 = 193

Wyniki pokrywają się z podanym zakresem temperatur - najsłabszą termikę ma śpiwór Sea to Summit  (193) i pokrywa się to z najsłabszym zakresem temperatur. Jeśli producent zapyta nas, czy życzymy sobie „dopuszenia” śpiwora, możemy łatwo policzyć potencjalny nowy współczynnik termiki, porównać z innym dostępnym modelem mającym identyczny współczynnik i oszacować nowy zakres temperatur.

Śpiwór syntetyczny o podobnych (albo nawet nieco gorszych) własnościach termicznych zawsze będzie cięższy od śpiwora puchowego:

Zwróćcie jednak uwagę na różnicę w cenie - jest diametralna! Moim zdaniem dopiero przy bardzo niskich temperaturach minimalnych waga śpiworów różni się na tyle, żeby zrekompensować różnicę w cenie.

Różnica w wadze: ponad pół kilo zaczyna równoważyć różnicę w cenie. Nasz śpiwór zimowy będzie raczej śpiworem puchowym.

Śpiwór puchowy a śpiwór syntetyczny - pozostałe właściwości

Waga, w połączeniu z ceną, jest podstawowym czynnikiem decydującym o wyborze wypełnienia śpiwora. Warto jednak wspomnieć o kilku dodatkowych czynnikach mogących wpłynąć na naszą decyzję

• Żywotność - każde wypełnienie skompresowane traci swe właściwości termiczne. To dlatego śpiwór powinniśmy przechowywać w domu w stanie rozłożonym, najlepiej powieszony w szafie na wieszaku. Worek kompresyjny używamy tylko do transportu! Puch jest bardziej odporny na zgniatanie, włókna syntetyczne łatwiej i szybciej się łamią. Dlatego śpiwór puchowy jest wytrzymalszy, może nam posłużyć bez zmian termiki 10 lat, a dobrze konserwowany do 20 lat! Śpiwór syntetyczny po 4 latach zaczyna tracić właściwości, po 10 latach nadaje się do wyrzucenia. Wniosek prosty - śpiwór puchowy jest 2 razy bardziej wytrzymały niż syntetyk.
• Wilgoć - śpiwór puchowy lepiej odprowadza wilgoć (nie czujemy wilgoci/potu śpiąc), jednak po namoknięciu traci całkowicie właściwości termiczne i długo schnie. To sprawia, że śpiwór puchowy jest kiepskim rozwiązaniem na wyprawy w rejony o dużej wilgotności powietrza lub w okresie silnych opadów deszczu. Tropiki, Arktyka, październikowa zlewa w Bieszczadach - tu lepiej sprawdzi się śpiwór syntetyczny.
• Konserwacja - syntetyk łatwiej utrzymać w czystości, łatwiej go też konserwować
• Szybkość nagrzewania się - puchówka działa w przeciągu sekund, syntetyk w przeciągu minut.
• Kompresja - śpiwór puchowy jest niemal bezużyteczny bez odpowiedniej maty do spania. Skompresowany pod ciężarem ciała puch traci swe właściwości termiczne i bez grubej karimaty, a najlepiej maty, mamy wrażenie spania na zimnych kamieniach. Śpiwór syntetyczny dużo lepiej znosi gniecenie, tutaj możemy sobie pozwolić na nieco słabszą izolację od podłoża. Zwróćcie uwagę, że waga grubej maty i lekkiego śpiwora puchowego często jest identyczna wadze lekkiej maty/karimaty i śpiwora syntetycznego!

Przykłady

Przykład 1:

Wybieram się latem na spływ kajakowy. Spać będziemy na brzegu. Spływ kajakowy oznacza przebywanie w wilgotnym środowisku i możliwość zamoczenia śpiwora. Dodatkowo, spanie przy brzegu rzeki nie sprzyja ewentualnemu suszeniu sprzętu. Jako że śpiwór puchowy dramatycznie traci właściwości termiczne po zamoczeniu i trudno się go suszy, wybieram śpiwór syntetyczny. Miejsce na bagaż w kajaku jest w pewien sposób ograniczone, staram się wybrać możliwie kompaktowy (mały po złożeniu) śpiwór. Kryterium wagi nie jest dla mnie najważniejsze. Zatem: sprawdzam prognozę pogody na najbliższe noce -> odejmuję minimum 5 stopni dla bezpieczeństwa (przy wodzie jest zawsze zimniej) -> w otrzymanym limicie temperaturowym szukamy możliwie małego śpiwora syntetycznego.

Przykład 2:

Wybieram się samochodem na camping. Mam możliwość przewiezienia całego sprzętu w bagażniku. Na campingu tylko rozbiję namiot i wskoczę do śpiwora.

W tym przypadku najlepszym wyborem jest jak najgrubszy śpiwór syntetyczny. Waga nie ma tu znaczenia, możemy zatem postawić na komfort i wybrać odpowiednio gruby model. Cenowo śpiwór syntetyczny zawsze będzie tańszy niż śpiwór puchowy w tym samym zakresie temperatur. Czyli: sprawdzamy prognozę pogody na najbliższe noce -> odejmujemy minimum 5 stopni dla bezpieczeństwa -> w otrzymanym limicie temperaturowym szukamy najtańszego śpiwora syntetycznego. Może być gruby i ciężki, przecież i tak zapakujemy go do auta.

Przykład 3:

Jadę wczesną jesienią w Bieszczady. Nocą temperatura może zbliżyć się do 5°C. Potrzebuję ciepłego, ale też lekkiego i małego po spakowaniu śpiwora - przez cały dzień swój dobytek będę nosił na plecach. Przez lekki śpiwór rozumiem taki o wadze poniżej 1kg.

a) Jestem mężczyzną, zimno odczuwam standardowo. W limicie do 5°C jestem w stanie znaleźć śpiwory syntetyczne i puchowe o wadze poniżej 1kg. Jeśli mój budżet jest ograniczony, wybieram syntetyk. Będzie pewnie nieco cięższy niż model puchowy, ale ciągle wystarczająco lekki. Jeśli mogę zaszaleć finansowo, kupię śpiwór puchowy. Posłuży mi on potencjalnie także w jeszcze chłodniejsze dni.

b) Jestem kobietą lub po prostu zmarzlakiem. Wówczas od spodziewanej temperatury odejmuję 5 stopni. Moim limitem jest 0°C. W takim limicie niemożliwe jest znalezienie syntetyka o wadze niższej niż 1kg nawet dla Temp limit. Jedynym rozwiązaniem jest wybór śpiwora puchowego. Porównuję ceny, nie daję się zwariować w temacie maksymalnego zbijania wagi. Mam na uwadze, że moim celem było zejście poniżej 1kg. Wybieram najtańszy model dla Temp 0°C i poniżej 1kg.

Przykład 4:

Jadę późnym latem w góry, spać będę w schronisku. Jako że mam zamiar chodzić od schroniska do schroniska, cały dobytek będę nosił na plecach. Szukam więc możliwie lekkiego śpiwora. Nie grozi mi zmarznięcie w nocy, w schronisku temperatura nie powinna spaść poniżej 18°C. W takiej sytuacji mając ograniczone środki pieniężne wybieram śpiwór syntetyczny. Do spania w schronisku potrzebuję jednego z najsłabszych termicznie, a przez to najlżejszych śpiworów. Różnica w wadze śpiwora syntetycznego i śpiwora puchowego dla wysokich temperatur jest na tyle niewielka, że nie ma żadnego sensu dopłacanie kilkuset złotych dla odjęcia 100g wagi.

Wnioski

Podsumujmy: śpiwór puchowy wybieram, gdy jadę w zimne, suche tereny, gdy przez większość dnia będę nosił cały sprzęt na plecach. W zimnym środowisku różnica w wadze śpiwora robi się na tyle istotna, że warte jest dopłacenie do śpiwora puchowego. Osobiście rozważyłby kupno:

1. śpiwór na warunki letnie to np. Małachowski 300 II Ultralight, w cenie około 900 PLN. Kupić go możesz.
2. śpiwór na sezon wiosna - jesień polskiego producenta, firmy Cumulus, model Panyam 450. Lekko powyżej 1000 PLN czyli ciągle przyzwoita cena. Dostępny.
3. jako alternatywę dorzucę kolejnego Cumulusa, tyle że model Mysterious Traveller 500. To tańszy odpowiednik Panyama 450, kosztuje ‚zaledwie’ 850 PLN. Zapraszam.

W każdej innej sytuacji, a w szczególności w ciepłe noce, w mokrym, wilgotnym środowisku, tam, gdzie często pada, na noclegi w schronisku, na wycieczki samochodem, wybieram śpiwór syntetyczny. Zachowuje się tak samo lub lepiej niż puchówka przy dużo niższej cenie. Tu również polecę Wam trzy opcje:

1. śpiwór Deuter Trek Light 200, nada się od późnej wiosny do ciepłej jesieni. Jest bardzo lekki, choć nietani. Chcąc mieć Trek Light, trzeba wydać około 750 złotych i zobaczcie.
2. jeśli nie przewidujecie spania w ekstremalnych warunkach, to do schroniska w zupełności powinien wystarczyć Wam śpiwór Fjord Nansen Finmark. Kosztuje znacznie mniej od Deutera, bo około 250 PLN. Kupicie go.
3. a jeśli zupełnie nie macie pieniędzy, to kupcie choć Fjord Nansen Drammen żeby nie trząść się z zimna:.

Na zakończenie

Gratuluję każdemu, komu udało się przebrnąć przez cały artykuł. Mam nadzieję, że będziesz teraz w stanie dokonać świadomego wyboru i nie zostaniesz naciągnięty przez sprzedawcę na niepotrzebny wydatek. Pamiętaj, wybór śpiwora zawsze zaczynamy od analizy środowiska i temperatury, w jakiej będziemy go używać. Na temperaturze nie można oszczędzać, tutaj nie ma miejsca na kompromisy. Noc służy regeneracji sił i zły dobór śpiwora może zrujnować całą wyprawę. Po zdefiniowaniu temperatury analizujemy, jak istotnym czynnikiem jest dla nas waga śpiwora i pod tym kątem wybieramy optymalny dla nas model.

Cena jest pochodną dokonanego wyboru, czasem modele o tych samych parametrach temperaturowych i niemal identycznej wadze mogą różnić się cenowo o kilkadziesiąt a nawet kilkaset złotych. Jeśli nie możemy pozwolić sobie na dany śpiwór, to szukamy czegoś cięższego, ale nigdy mniej ciepłego!

Do zobaczenia na szlaku!

Photo credit: Snap Man via Foter.com / CC BY-NC
Photo credit: MandelMedia via Foter.com / CC BY-ND